آسیب شناسی تاریخ نگاری اسلامی

عبدالله ناصری، دکترای تاریخ در زمینه تاریخ نگاری اسلام و تاریخ جنگ های صلیبی و مغرب اسلامی تخصص دارد. ایشان عضو هیات علمی گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی در دانشگاه الزهرا و عضو انجمن مطالعات جنگ های صلیبی و شرق لاتین در امریکاست. وی همچنین مدیر گروه جغرافیای تاریخی و عضو شورای علمی پژوهشکده تاریخ اسلام و نایب رییس مرکز بین المللی اسلام و جهانی شدن، است. دکتر ناصری در کنار تدریس و تحقیق، آثار متعددی در زمینه تاریخ و تاریخ نگاری اسلامی نیز تالیف و ترجمه کرده است. از آن میان می توان به این عناوین اشاره کرد: «مقدمه یی بر تاریخ مغرب اسلامی»، «مبانی جغرافیای تاریخ اسلام» (ژاویه پلانهول) و «جغرافیای تاریخ جهان اسلام در چهار قرن نخستین» (موریس لومبارد)، «زمان تو تاریخ: پژوهشی در زمینه تاریخ شناسی و تاریخ نگاری اسلامی» (رضوان سلیم)، «جامعه شناسی قبیله در مغرب عربی» (محمدنجیب بوطالب)، «جهان گردان مسلمان در دوره میانی» (محمد حسن)، «مبارزات اجتماعی در دولت عباسی» (محمد نجیب بوطالب) و «تاریخ گسترش اسلام در شمال آفریقا و اروپا از آغاز تا سقوط اندلس». با ایشان درباره ضرورت های آسیب شناسی تاریخ نگاری اسلامی گفت وگویی صورت دادیم که از نظر می گذرد.

آیا می توان برای تاریخ نگاری اسلامی دوره بندی قائل شد؟ اگر این طور است ویژگی هر دوره کدام است؟

دوره بندی تاریخی به معنایی که در غرب از عصر روشنگری ظهور و بروز یافت مثل آنچه ویکو به 1- عصر خدایان، 2- عصر قهرمانان و 3- عصر انسان تقسیم کرد یا آنچه بعدا مارکس ارائه داد و دوره بندی اجتماعی چندگانه معروف از برده داری، فئودالیسم، بورژوازی و...) که با مبارزه طبقاتی و نقش عوامل تولید تحول می یابند به این معنا در تاریخ اسلام نداریم. دیوید مورگان در کتاب «ایران در قرون میانه» یا medieval Persia معتقد است اساسا این دوره بندی غربی را نمی توان وارد سرزمین اسلامی کرد یا خانم لمبتون اساسا وجود دوره فئودالی را در ایران منکر است و دیگرانی که از ذکر نام آنها خودداری می کنم، بر همین سیاق در نظام تاریخ نگاری اسلامی هم نمی توان یک صورت بندی با مشخصات بارز هر دوره و متمایز ارائه داد. هرچند تاریخ پژوهان غربی و مسلمان نظراتی داده اند. مثلاهامیلتون گیپ به چهار دوره تقسیم می کند: آغاز تا قرن 3 هجری، قرن 3 تا 6 هجری، اواخر 6 تا قرن 10 و قرن 10 تا 13 هجری.

از نظر او دوره اول، تحت تاثیر سنت تاریخی پیشااسلامی (در یمن یا در شمال عربستان و روایات سینه به سینه در زمینه علم الانساب) و شاهنامه ها و خدای نامه های ایرانی و سپس سنت حدیث نگاری مسلمانان قرن اول و دوم است. در این دوره توجه به سیره بندی، فتوح و مغازی مورد توجه است. در دوره دوم یعنی قرن 3 تا 6 شاهد رشد آثار تاریخی هستیم. تدوین تاریخ عمومی و تواریخ محلی و فاصله گرفتن از دینی دیدن تاریخ مورد توجه است. او معتقد است روش توصیفی که مشخصه عمده دوره اول است و این روش دین محور و روایت محور است تا حدودی رویکرد تحلیلی پیدا می کند. گسترش شرح حال نگاری از مشخصات دیگر این دوره است. حلیه الاولیا ابونعیم اصفهانی و تاریخ بغداد خطیب، مثال بارزی هستند که در این دوره توجه به تاریخ نگاری فارسی در سه حوزه ایران، هند و آسیای صغیر (خلاصه طبری از سوی بلعمی، تاریخ بیهقی، آثار فخرالدین مبارکشاه و نوشته های ابوریحان بیرونی) و آثاری که مسیحیان شرقی به عربی نگاشتند و قابل ذکر است.

در دوره سوم (پایان قرن 6 تا 10 هجری) گسترش تاریخ نگاری فارسی و عربی مورد توجه است. مخصوصا با ورود مغول و جایگزینی زبان فارسی به عنوان زبان یا رسانه ادبی، تاریخ نگاری فارسی در ایران و هند گسترش یافت. در حوزه عربی، سالشماری ها یا تاریخ عمومی یا تاریخ جهانی گسترش یافت و چهره شاخص این دوره ابن اثیر جزری است. نویری، ابن فرات در شرق، ابن خلدون در غرب جهان اسلام مورد توجه هستند. در کنار تواریخ عمومی، تاریخ دودمانی و تواریخ محلی گسترش یافت. در حوزه فارسی هم آثار برجسته یی از عطاملک جوینی، خواجه رشیدالدین فضل الله، ابن بی بی، وصاف، میرخواند و خواندمیر را شاهد هستیم. البته در این دوره (دوره سوم) شاهد یک چهره جامع الاطراف در حوزه تاریخ و علوم متصل به آن هستیم به نام تقی الدین مقریزی که در جای دیگر از آن خواهم گفت. در دوره چهارم با ظهور دو قدرت معارض عثمانی و صفوی روبه رو هستیم. هامیلتون گیپ معتقد است تاریخ نگاری عربی شدیدا لطمه خورد یا کسانی مثل مرحوم عبدالعزیز الدوری مورخ فقید عراقی الاصل و دکتر محمد عبدالکریم الوافی استاد دانشکده ادبیات دانشگاه قاریونس در بنغازی لیبی مثل بسیاری دیگر، تاریخ نگاری اسلامی تا قرن سوم هجری را با رویکرد اخباری تحلیل می کنند که با تمرکز بر سیره نبوی، فتوح و مغازی جریان تاریخ نگاری اسلامی را دنبال می کند. امروزه در جهان اسلام و تا حدودی در جهان غربی تقسیم بندی تاریخ نگاری اسلامی بیش از آنکه بر اساس دوره بندی تاریخی شکل بگیرد بر اساس جغرافیای تاریخ نگاری تعریف می شود، مثل تقسیم بندی قدیمی مکتب مدینه و مکتب عراق که اولی بر حدیث انگاری متمرکز است و دومی بیش از هر چیز بر فتوح و انساب تکیه می کند تا تقسیم بندی های جدید که مثلاتاریخ نگاری ایرانی، هندی، عراقی، شامی و مغربی (شمال آفریقا و اندلس) را مطرح می کنند. اما آنچه مسلم است مشخصه کلی تاریخ نگاری اسلامی، غلبه رویکرد عقیدتی و دینی در آن است و با توجه به مفاهیم و تعاریف عصر جدید در حوزه دانش تاریخ، نمی توان «دوره بندی تاریخ نگاری اسلامی» را یک «پارادایم» دانست. در اینجا شایسته است یادی از مورخ فقید برجسته لبنانی دکتر عمر فروخ استاد دانشگاه امریکایی بیروت کنیم که معتقد بود در تقسیم بندی ادوار تاریخی، مسلمانان باید تقسیم بندی سه گانه مسلط غربی (باستان، میانه و جدید) را که نقاط عطف آن تحولات جهان اروپایی است، یعنی سقوط رم به دست بربرهای ژرمن در «476 م» و سقوط پایتخت بیزانس در «1453 م» کنار گذاشته و به تقسیم بندی قبل از اسلام و بعد از اسلام روی بیاورند. اگر این رویکرد را از تاریخ اسلام بپذیریم شایسته خواهد بود تاریخ نگاری اسلامی و تمایزهای آن را در تقسیم بندی جغرافیایی و مکانی شکل بدهیم.

تفاوت پژوهشگران مسلمان و غربی در نگاه به تاریخ اسلام در چیست؟

مرحوم دکتر عبدالحسین زرین کوب در کتاب «نقش بر آب» جمله یی دارد. او می فرماید تاریخ وقتی به سوال «چون» پاسخ دهد و به پرسش «چرا» توجه نکند لطف و جاذبه یی ندارد. مهم ترین مفقود تاریخ پژوهی در جهان اسلام- صرف نظر از موارد معدود استثنا- همین مساله است، مساله تبیین. اساسا مورخ اندیشه ورز علاوه بر آنکه چیستی حادثه تاریخی را بیان می کند چرایی و علت آن را هم باید بازگو کند. این دغدغه یی بود که در مکتب تاریخ نگاری آنال در غرب از همان ابتدا مورد توجه قرار گرفت. رمز پژوهش های تاریخی خواندنی تر در غرب تا در جهان اسلام یکی همین است که اساسا پژوهشگران غربی رویکرد علمی و تبیین علمی تاریخ را همراه با نقد با تکیه بر عقل تاویلی بیشتر توجه کرده اند. در صورتی که پژوهشگران مسلمان در تاریخ پژوهشی خود بیشتر به بیان چیستی تاریخ و حوادث تاریخی توجه دارند و با همان نگاه سنتی در سنت تاریخ نگاری اسلامی که توصیف و نقل است، می نگرند. دیگر اینکه پژوهشگران مسلمان تحت تاثیر پارادایم غالب در تاریخ نگاری اسلامی که به حوزه سیاست و قدرت بیش از فرهنگ، اجتماع و اقتصاد توجه دارد. بیشتر درگیر تاریخ نگاری سیاسی هستند. این نگرش هزار و اندی ساله به قدرت و سیاست حاکم نگاه مقدسی دارد که همچون قدرت خداوند باید تقدیس شود. زیرا این سیاست و قدرت است که توان تغییر زندگی انسان را دارد و به این علت مورخان همیشه به سیاست توجه بیشتری دارند (البته این تعبیر از کارل پوپر است). رسوخ باور مذهبی و کلامی در ذهن مورخ مسلمان و به تبع آن یک پژوهشگر مسلمان امروزی مانع تراوش یک کار تاریخی علمی بیطرفانه می شود.

در اینجا از پژوهشگران، تاریخ پژوهان و فرقه پژوهان تقاضا می کنم حتما پژوهش گرانقدر «اسلام خوارج» را که اخیرا به زبان فارسی برگردان شده بخوانند و نظر بدهند. حتی نحوه ورود به بحث و روش شناسی در این پژوهش به نوبه خود جالب است.

پژوهشگران غربی پس از عصر روشنگری و با ظهور خودآگاهی تاریخی از تاریخ نگاری سنتی کم کم به تاریخ نگاری تحلیلی و در ادامه تاریخ نگاری اجتماعی روی آوردند.

تحلیل گسترده داده های تاریخی و مستندات و اسناد در یک پژوهش و نقد و بررسی آنها در سیر پژوهش کاری است مهم، پرحوصله و وقت گیر که پژوهشگران غربی با دقت تمام دنبال می کنند.

به علاوه چون پژوهشگران تاریخی مسلمان بیشتر به تاریخ نگاری توصیفی توجه دارند و این نوع تاریخ نگاری مثل آنچه در غرب قرون وسطی بوده بیشتر مشیت گرا و دین محور فارغ از رویکرد تعلیلی است و نکته دیگر اینکه پژوهشگر تاریخی در جهان اسلام ناخواسته و ناخودآگاه یا خواسته و آگاه، وقتی تاریخ جهان را دنبال می کند بحث های مربوط به تاریخ اسلام را با یک تفوق دنبال می کند.

البته بسیاری از اوقات پژوهشگر غربی هم بعضا تحت تاثیر همین رویکرد، پژوهشی خصمانه و غیرعلمی ارائه می دهد مثل بعضی از تلاش های علمی برنارد لویس در حوزه تاریخ اسلام.

به هر صورت پژوهشگر مسلمان کمتر نقادانه با متون تاریخی برخورد می کند.

به نظر می رسد با وجود آنکه ما در جامعه یی اسلامی و دینی زندگی می کنیم کار روی تاریخ اسلام چنان که باید و شاید صورت نگرفته است و ما همچنان متونی که تاریخ انتقادی اسلام را نگاشته باشند، در اختیار نداریم یا با کمبودهای جدی مواجه هستیم. آن چه از تاریخ اسلام می دانیم، عمدتا به دست آمده از متون کهن است که مشخصا به شیوه تاریخ انتقادی نگاشته نشده یا نگاشته مستشرقینی است که به دلیل ناآشنایی اطلاعات شان دقت علمی ندارند و در این میان کمتر از روش های تاریخ نگارانه جدید در خوانش وقایع تاریخ اسلام بهره نبرده ایم. آیا این سخن را می پذیرید، ارزیابی شما در این مورد چیست؟

من این ارزیابی شما را قبول دارم. اساسا نقد تاریخی یا تاریخ انتقادی (critical history) موضوع جدیدی است که در خود غرب هم کمتر از نیم قرن است که مورد توجه قرار گرفته است. البته در سنت تاریخ نگاری اسلامی یکی از شاخص ترین صاحبان نگاه نقد تاریخی، خود ابن خلدون است که با اتخاذ نگاه حکیمانه به تاریخ تا حدودی بنیادی را بنا کرد که قابل تامل است و یا شاگرد او تقی الدین مقریزی که من می خواهم کمی درباره او حرف بزنم. مورخی که در بررسی های ما مسلمانان حقش ادا نشده و تحت سایه استاد خود ابن خلدون تا حدودی مجهول القدر مانده است. مورخی که علاوه بر خلق آثار ارزنده تاریخی در حوزه علوم مرتبط با تاریخ مثل جغرافیا، انساب، سکه شناسی، قبیله (جامعه شناسی) و... شایسته نگاری کرده است. در بین آثار او رساله کوچکی است به نام «اغاثه الامه بکشف الغمه» که به جرات آن را یک متن الگو و تراز در حوزه جامعه شناسی تاریخی قلمداد می کنم. دراینجا اشاره کنم این کتاب ارزشمند با ترجمه و مقدمه عالمانه دکتر غلامی دهقی با عنوان «اقتصاد، جامعه و مدیریت در تاریخ نگری مقریزی» و توسط پژوهشگاه، حوزه و دانشگاه در دسترس ما است و توصیه می کنم حتما دانشجویان مقاطع تکمیلی علوم انسانی آن را بخوانند، مختصر است و کم حجم. مقریزی در این رساله با اتخاذ روش های مشاهده، تطبیق، بهره گیری نقادانه از منابع و نقل از راویان موثق به علل بروز بحران های اقتصادی و اجتماعی در مصر پرداخته و ضمن تاکید بر نقش عوامل طبیعی در ایجاد بحران به اولویت و اثرگذاری عوامل غیرطبیعی اشاره می کند مثل سوءمدیریت که در حوزه فساد سیاسی، افزایش مالیات و هزینه تولید و رواج پول کم ارزش یا کاهش ارزش پول ملی ظهور و بروز می کند. این مساله رواج پول کم ارزش که باعث می شده پول با ارزش دینار و درهم از صحنه مبادلات اقتصادی خارج شود همان قانون «گریشام» در اقتصاد است که در قرن 16 میلادی – یک قرن پس از مقریزی – ارائه شد. یا «نظریه مقداری پول» که با ایروینک فیشر اقتصاددان امریکایی منسوب است از مکتب همین مورخ مسلمان الهام دارد. تاکید مقریزی بر رابطه مستقیم سیاست های ناکارآمد اقتصادی دولت ها با بحران های اجتماعی و همین طور تهدید تمامیت ارزشی نشان از یک رویکرد تحلیلی و انتقادی به تاریخ است. یا در بین معاصرین جهان اسلام باید به مرحوم دکتر محمد عابد الجابری اشاره کرد که از چهره های شاخص نقد علمی تاریخ اسلام است. کتاب های او خصوصا عقل سیاسی که به فارسی هم برگردانده شده جلوه یی از نگاه انتقادی به متون تاریخی است. در ایران خودمان هم می توان از چند مورخ و تاریخ پژوه فقید نام برد که تا حدود زیادی نگاه انتقادی به تاریخ نوشته شده و یا بالطبع تولیدات تحلیلی نه آثار توصیفی داشته اند. استاد فرزانه دکتر سیدجعفر شهیدی، آیت الله صالحی نجف آبادری، دکتر عبدالهادی حائری، علامه مرتضی عسکری که همانند مرحوم صالحی در نقد روایت و راوی دقیق بود از این زمره اند. واقعیت این است که ما مسلمانان در ایران و سایر نقاط بیشتر با حافظه تاریخی خودمان روبه رو بوده ایم و همیشه تکرار کرده ایم. در فرهنگ ما تاریخ انتقادی جایگاهی ندارد. نفوذ تورات در متون تاریخی ما واقعیتی است که نمی توان انکار کرد. نقد تورات نگری تاریخی ما وظیفه مهمی است. تقسیم بندی سه گانه نژاد انسانی – سام و حام و یافث سه فرزند نوح – از جمله اینهاست.

در مطالعه و پژوهش تاریخ، تاریخ و جغرافیا یا زمان و مکان تا چه درهم تنیده اند؟ آیا به وقت مطالعه تاریخ دینی، این پیوستگی و تاثیرگذاری نافی اعتقادات دینی و رسالت دین و ختمیت دین اسلام نیست؟

با تحولاتی که در حوزه علوم در غرب در قرون جدید ایجاد شد مورخان و تاریخ پژوهان به این نتیجه رسیدند که دیگر توصیف وقایع وظیفه آنها نیست بلکه مطالعه علت ها و انگیزه ها لازم است. لذا ناگزیر شدند ابتدا عوامل جغرافیایی و سپس عوامل اقتصادی را بررسی کنند و این نقطه آغاز تاریخ نگاری جدید علمی بود. از سوی دیگر با رشد ناسیونالیسم در قرن 19 میلادی و با رشد احساسات ملی، دایره جغرافیا مورد توجه قرار گرفت. از این پس نگاه مشیتی در تحلیل تاریخ ضعیف شد و علل جدیدی مثل سرزمین، نژاد، دین، اقتصاد و... مورد توجه قرار گرفت. دیگر در دوره جدید به تحلیل ساختارها پرداختند. یکی از بارزترین کتاب ها در این روند کتاب مدیترانه یی فرنان برودل از چهره های شاخص «مکتب آنال» است. حذف او در این اثر که با رویکرد جغرافیایی به تاریخ نوشته است این است که تغییرات درازمدت جغرافیایی و تحولات اقتصادی در تبیین تاریخ مهم است.

یا مثلانظریه تحلیلی مارکسیستی «شیوه تولید آسیایی» که بعضا کسانی مثل احمد اشرف، محمدعلی همایون کاتوزیان و ویتفوگل در تحلیل آن درباره ایران دو دوره فئودالیته و برده داری را نفی می کنند و بر ماهیت استبدادی حکومت در ایران تاکید می کنند، می نویسند دولت سانترالیسم همه اقتصاد را در دست داشت و این وضع (قدرت دولت) ناشی از جغرافیای روستایی پراکنده، نبودشهر، کمبود آب، سرزمین های خشک و نهایتا نیاز به سیستم آبیاری دولتی در پی دارد و به دنبال آن ناپایداری مالکیت خصوصی است پیامی از پیوستگی جغرافیا و تاریخ است.

اساسا اگر دقت کنیم می توان با هگل همراه شد که معتقد است شاهکار هومر خاص اقلیت معتدل «ایونیا» در یونان و آسیای صغیر است. از دوران قدیم تاریخ جهان را نگاه کنیم کانون تحولات بشری بیشتر در مناطق خاص و مشخصا معتدل و در حاشیه آب ها، مراتع و دریاها بوده است. هرودوت معتقد بود مصر هدیه نیل است. کانت معتقد است جغرافیا بنیان تاریخ است و این جمله معروف که جغرافیا صحنه تاریخ و تاریخ موضوع نمایش این صحنه است.

«محیط بی شک در پدیده های تاریخی» موثرند. اینجا نقطه آغاز و ظهور دانش جدید بین رشته یی به نام جغرافیای تاریخی است.

ببینید بخش اعظم سرزمین ما ایران در همان سال های نخست فتوح، فتح شد. ولی فتح بعضی مناطق کوهستانی مثل بخش های اعظمی از مرتفعات و کوهستان های طبرستان و دیلمستان که جنگیدن در آنجا برای عرب آشنا با دشت سخت بود، متاخر بود. عرب هایی که بیشتر به دنبال توسعه تجارت خود بودند در فتوح در شهرها مستقر شدند، ولی بادیه نشینانی مثل قبیله بنی هلال در بادیه ها قرار می گرفتند تا با توجه به خوی تاریخی و قدیمی خود بتوانند زندگی خود را بگذرانند.

یا مثلادر فتح شبه جزیره ایبری یا همان اسپانیا در پایان قرن اول هجری، عرب ها و قبایل عربی بیشتر در سواحل، جلگه ها و شهرها مستقر شدند و قبایل بربر شمال آفریقا بیشتر در نواحی کوهستانی نیمه شمالی اسپانیا که سرد بود و کم حاصل. همین باعث شد تا به مرور بربرها این نواحی را تخلیه کنند و با کاهش جمعیت مسلمانان این نواحی، مسیحیان «نهضت بازپس گیری اسپانیا در ارتفاعات شمال غربی و شرقی، به راحتی بر این نواحی مسلط شوند و این خود از عوامل سقوط اندلس بود. من البته این موضوع را در کتاب «مقدمه ای بر تاریخ مغرب اسلامی» - ویرایش جدید- بحث کرده ام. این رویکرد یعنی مرتبط دانستن رخدادهای تاریخی با شرایط جغرافیایی کمک می کند به ما تا در پژوهش و مطالعه تاریخ و از جمله تاریخ اسلام، فراتر از تاریخ سیاسی بیندیشیم. یعنی همان تاریخ جامعی که فرنان برودل آن را تاکید می کرد. تاریخ فراگیر اجتماعی که جداً یکی از خلاءهای اساسی در پژوهش تاریخی است و از حوزه های گمشده یا کم رونق در مطالعات تاریخی. تاریخ اجتماعی یا تاریخ فرهنگی را نمی توان بدون جغرافیا بررسی کرد. از پیوستگی این سه حوزه است که اساسا دانش «جغرافیای تاریخی» تقویت می شود. این مهم را به تفصیل می توان در دو کتاب گرانسنگ مکتب جغرافیای تاریخی فرانسه که به فارسی ترجمه شده دنبال کرد. حتما به این نکته هم توجه کنیم پیوستگی این دو دانش – تاریخ و جغرافیا- نافی لامکانی و لازمانی اسلام نیست، اگر این بود اسلام و قرآن تشویق به سیر و سیاحت در آفلاق نمی کردند. «قل سیروا...» نشان از اهمیت و نقش جغرافیا در فهم تاریخ دارد. حج که یکی از بزرگ ترین فرایض دینی ماست از عوامل مهم توسعه دانش جغرافیا بوده است.

ضرورت های تاریخ پژوهی اسلام و تلاش های بدیع در تاریخ نگاری و الگوهای مناسب در نگارش تاریخ اسلام چیست؟

در گام اول باید دست از نگارش تاریخ توصیفی برداشت و به تدوین تاریخ تحلیلی و عقلی روی آورد، تاریخ تحلیلی با تمرکز بر تاریخ اجتماعی و توجه به مطالعات جامعه شناسی و مردم شناسی. به اصطلاح امروزی آنچه بایسته و ضروری است توجه به نگارش «تاریخ از پایین» یا تاریخ فرودستان است. البته این ضرورت برای آن بخش از جهان اسلام که هنوز توسعه نیافته و یا در حال توسعه است کار سختی است. پیتر برک متخصص غربی تاریخ اجتماعی و تاریخ فرهنگی معتقد است پرداختن به دیدگاه های مردم عادی و فرهنگ عامه بسیار مهم است و باید به جای پرداختن به بزرگان و اندیشه های آنها به تاریخ اذهان جمعی پرداخت و به جای شرح حوادث به تحلیل ساختارها. خلاصه آنکه ضرورت مهم در تاریخ پژوهی آنجاست که به جای دغدغه نسبت به سیاست، به جامعه و فرهنگ دغدغه داشت. اهمیت تاریخ فرهنگی و اجتماعی در این است که تاریخ مردم است. اگر در تاریخ نگاری به مردم و نگارش تاریخ مردم توجه شد می توان از هویت ملی دم زد و آن را به رخ کشید. پژوهشگران در این مسیر از خلط میان تاریخ و کلام پرهیز کنند . چشم پوشی از بعضی مستندات و افتادن در دام اعتقاد خود آفت اصلی تاریخ پژوهی است.

در کنار این تلاش پژوهشی نباید از ترجمه کارهای خوب، علمی، تحلیلی و منصفانه پژوهشگران غرب و عرب غافل بود. ما در ایران امروز نیازمند یک نهضت ترجمه دیگر هستیم،تا هم با مضامین و مفاهیم نو در تاریخ اسلام آشنا شویم و هم با متدولوژی و روش شناسی های شایسته که می تواند برای دانشجویان الگوی خوبی باشد.

 

صفحه نخست

جهانی شدن

آنتونی گیدنز

خلاصه کتاب موج سوم الوین تافلر

خلاصه کتاب تکوین جامعه شناسی نوین

خلاصه کتاب جهان رها شده گیدنز

اصول روزنامه نگاری

ژورنالیسم اینترنتی در ایران

رشته علوم ارتباطات اجتماعی

مدل سوم ویلبر شرام

کمپین تبلیغات

مدیریت تبلیغات

برنامه ریزی رسانه ای

پیام های تبلیغاتی

تحقیقات بازاریابی

Marketing Research

دیوان شمس تبریزی (غزلیات)

جمشیدی:خوشحالم مرا با فردین مقایسه می‌کنند

تحقیقات ارتباطی متن آهنگ حقیقت داره دلتنگی

مدل سوم ویلبر شرام



» گلایه از خدا و جواب سپهری :: ۱۳٩٢/۶/٢۶
» روزنامه های الکترونیک راهی به سوی توسعه :: ۱۳٩٢/۶/٢۳
» جوامع فراصنعتی :: ۱۳٩٢/۶/٢۳
» روزنامه نگاری سایبر :: ۱۳٩٢/۶/٢۳
» فضای سایبر چیست | CyberSpace :: ۱۳٩٢/۶/٢۳
» روزنامه های الکترونیک راهی به سوی توسعه رسانه ای :: ۱۳٩٢/۶/٢۳
» تئوری آشوب و کاربرد آن در مدیریت :: ۱۳٩٢/۶/٢۳
» مفاهیم اگزیستانسیالیسم و اومانیسم :: ۱۳٩٢/۶/٢۳
» هارپ چیست؟ :: ۱۳٩٢/۶/٢۳
» غول های رسانه ای جهان :: ۱۳٩٢/۶/۴
» عکسی در طبیعت زیبای طالقان :: ۱۳٩٢/۵/٩
» عکس تیمی یادش بخیر :: ۱۳٩٢/۴/۱۸
» نامه انجمن صنفی روزنامه نگاران به روحانی :: ۱۳٩٢/۴/٢
» اگر بی‌تفاوت باشیم محیط ورزشگاه‌ها آلوده‌تر می‌شوند :: ۱۳٩۱/۱٢/٢٢
» تراکتور از تیم‌های عربی انتقام می‌گیرد :: ۱۳٩۱/۱٢/۱۵
» برخی از این داوران باید به خانه‌هایشان بروند :: ۱۳٩۱/۱٢/٩
» جملات زیبا و کوتاه از بزرگان :: ۱۳٩۱/۱۱/٧
» مکتب استقلالی ها فیر پلی باشد :: ۱۳٩۱/۱٠/۶
» عنوان مطالب شهرام اصغری :: ۱۳٩۱/۱٠/۵
» کوتاه ولی مفید :: ۱۳٩۱/٩/٧
» سیاسیون از اهالی ورزش درس بگیرند :: ۱۳٩۱/۸/۱۶
» ال کلاسیکو یا دنیای مد فوتبال :: ۱۳٩۱/٧/۱٩
» آیا فقط ورزشکاران می‌توانند دل مردم را شاد کنند؟ :: ۱۳٩۱/٧/۱
» با چنان عشقی زندگی کن... :: ۱۳٩۱/۴/٢۴
» اصفهان نصف جهان است اگر تبریز نباشد :: ۱۳٩٠/۱٢/٢۳
» مطالب کوتا زیبا :: ۱۳٩٠/۱٢/۴
» مصاحبه شهرام اصغری با خلبان شجاع ایران زمین هوشنگ شهبازی :: ۱۳٩٠/۱۱/۶
» شاهکار دوم کاپیتان شجاع کشورمان هوشنگ شهبازی :: ۱۳٩٠/۱٠/۳٠
» مصاحبه با حمید استیلی سرمربی پرسپولیس :: ۱۳٩٠/٧/٢۶
» سایت خبرنگار :: ۱۳٩٠/٧/٢۶
» شعر بسیار زیبا :: ۱۳٩٠/۴/٧
» جواب دایی از اسپانیا به باشگاه پرسپولیس :: ۱۳٩٠/۳/۳۱
» یک شعر زیبا از مهران مدیری :: ۱۳٩٠/۳/٢۸
» نیم ثانیه قبل از سونامی :: ۱۳٩٠/٢/۱۸
» عملکرد موفق جواد نکونام در جدال با ستارگان بارسلونا :: ۱۳٩٠/٢/۵
» متن کوتاه و زیبای کلینیک خدا :: ۱۳٩٠/۱/٢٧
» شغل شریف خبرنگاری :: ۱۳۸٩/۱٢/۱۴
» بیماری وسواس و درمان بدون دارو :: ۱۳۸٩/۱٠/۱٩
» بازوی قضا...صد کافر اندازد ز پا تا یک مسلمان پرورد :: ۱۳۸٩/۱٠/۱۱
» ماجرا و داستان شهلا و لاله :: ۱۳۸٩/۱٠/٢
» فلسفه قیام عاشورا :: ۱۳۸٩/٩/٢۳
» چرا افکار عمومی از اعدام شهلا جاهد خوشحال نشد؟ :: ۱۳۸٩/٩/٢٠
» شعری زیبا از مولوی :: ۱۳۸٩/٩/۸
» نتایج نهائی بازی های آسیائی گوانگجو چین 2010 ...ایران چهارم شد :: ۱۳۸٩/٩/۶
» خدا آخر و عاقبت همه را به خیر کند :: ۱۳۸٩/۸/٩
» عشق از نگاه جبران خلیل جبران :: ۱۳۸٩/۸/٩
» خلاصه ای از داستان لیلی ومجنون به روایت نظامی :: ۱۳۸٩/۸/٩
» چند مطلب کوتاه و آموزنده :: ۱۳۸٩/۸/٢
» نقاشی عکس شهرام اصغری :: ۱۳۸٩/٧/٢٢
» هوای لحظه هایم بارانی که می شود :: ۱۳۸٩/٧/۱٩
» آیا می دانستید؟ :: ۱۳۸٩/۶/۳۱

/ 0 نظر / 171 بازدید